Staw skroniowo-żuchwowy – jak leczyć? Porady logopedy

Czy problemy w stawie skroniowo-żuchwowym mogą się przyczynić do bólu gardła i kłopotów z głosem? Jak najbardziej. Nieprawidłowa praca stawu skroniowo-żuchwowego, nadmierne napięcie i ograniczony zakres ruchu żuchwy przekładają się na wzmożone napięcie w sąsiednich obszarach, co negatywnie wpływa na emisję głosu. Dlatego prawidłowe funkcjonowanie stawu skroniowo-żuchwowego jest jednym z najważniejszych elementów zdrowego głosu.

W pierwszej części tego artykułu opowiem Ci jakie są przyczyny i na czym polega postępowanie w przypadku bólu w stawie skroniowo-żuchwowym, trzasków, przeskakiwania i niesymetrycznego otwierania żuchwy. W drugiej części przeczytasz o bruksizmie, który jest uważany za chorobę cywilizacyjną naszych czasów. W ostatniej części pokażę Ci przykładowe ćwiczenie, które pomoże Ci szerzej otwierać usta podczas mówienia, co bez wątpienia przełoży się na jakość Twojego głosu – jeśli będziesz regularnie ćwiczyć.

STAW SKRONIOWO-ŻUCHWOWY

Staw skroniowo-żuchwowy odpowiada za ruchy żuchwy. Jest to jeden z najbardziej skomplikowanych stawów w naszym ciele. W jego pracę angażuje się wiele mięśni (m.in. mięśnie: żwacze, skroniowe, skrzydłowe, nadgnykowe i podgnykowe). Biorą one udział w żuciu, gryzieniu, mówieniu i śpiewaniu.

staw skroniowo-żuchwowy

STAW SKRONIOWO-ŻUCHWOWY: NIEPOKOJĄCE OBJAWY

Osoby, które zgłaszają się na terapię stawu skroniowo-żuchwowego najczęściej skarżą się na ból w stawie lub okolicach. Inne częste objawy to trzaski, klikanie, tarcie, „przeskakiwanie”, ograniczone ruchy żuchwy lub niesymetryczne zwieranie się zębów.

Jeśli zauważyłeś u siebie któryś z tych objawów, to nie należy go lekceważyć. Dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego w zaawansowanym stadium prowadzą do wielu dolegliwości. Mogą przenosić się na ból zębów, powodować szumy uszne, zawroty głowy, uczucie ucisku w uchu, bóle głowy, bóle pleców, bóle odcinka szyjnego, bóle oczu, pogorszenie ostrości wzroku, a nawet metaliczny smak na języku, odczucie chropowatości czy suchości w ustach, przewlekły stan zapalny nosa, osłabienie zmysłu powonienia, czy zapalenie dziąseł. Do innych negatywnych konsekwencji zalicza się trudności w połykaniu, częsty kaszel i uczucie niedrożności w gardle.

staw skroniowo-żuchwowy

STAW SKRONIOWO-ŻUCHWOWY PRZYCZYNY PROBLEMÓW

Do dysfunkcji i zaburzeń w stawie skroniowo-żuchwowym prowadzą:

  • Nieprawidłowy zgryz (np. krzywy zgryz, nieprawidłowe ustawienie siekaczy względem siebie, ubytki zębowe (np. po lewej stronie brakuje 2 zębów, a po prawej stronie są – to prowadzi do zaburzeń równowagi pracy mięśni). Warto w tym miejscu podkreślić, że na rozwój zgryzu i żuchwy wpływa sposób karmienia w pierwszych miesiącach życia. Z tego powodu szczególnie ważne jest karmienie piersią – podczas karmienia piersią dziecko wykonuje większy wysiłek niż podczas karmienia butelką, co pozytywnie wpływa na rozwój szczęki i żuchwy. Ponadto podczas karmienia piersią dziecko w naturalny sposób uczy się oddychania przez nos, co również jest istotne dla prawidłowego rozwoju żuchwy. Ważne też jest stopniowe wprowadzanie pokarmów stałych. Jedzenie w kawałkach (zamiast papek, zmiksowanych potraw) sprzyja wzrostowi i rozwojowi mięśni oraz kości twarzy, stwarzając warunki do prawidłowego rozwoju żuchwy i zgryzu, dlatego kawałki i produkty ‘do rączki’ najlepiej wprowadzić do diety dziecka przed 9-10 miesiącem życia.
  • Złe nawyki: zgrzytanie zębami, wysuwanie żuchwy do przodu, nadmierne obciążanie mięśni żujących (np. przez częste żucie gumy do żucia), przygryzanie warg, ssanie kciuka, gryzienie końcówki ołówka, obgryzanie paznokci, gra na instrumencie dętym lub smyczkowym, nawyki związane ze snem (spanie zawsze tylko na jednym boku), palenie fajki.
  • Wysuwanie głowy. W trakcie wysuwania głowy do przodu mięśnie się napinają, a ruchy żuchwy w takiej pozycji są utrudnione. Układ zębów zmienia się podczas wysuwania głowy, a żeby móc zamknąć zęby w takiej pozycji trzeba kompensować tę pracę niepotrzebnymi napięciami mięśni (m.in. mięsień skrzydłowy boczny się wtedy napina). Należy pamiętać, że działa to w obie strony, tzn. ruchy w stawie skroniowo-żuchwowym mają wpływ na mięśnie i ruchomość kręgosłupa szyjnego, czyli zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego będą się ‘odbijać’ na mięśniach kręgosłupa szyjnego.
  • Stres psychiczny lub/i fizyczny. Zgryz może być prawidłowy, ale zaburzenia w stawie mogą być reakcją na stres. Kristin Linklater, ceniona specjalistka w świecie głosu, mówi też o złości. Jeden z najsilniejszych i najbardziej uniwersalnych mięśniowych systemów obronnych występuje w zawiasie żuchwy. Zaciskanie zębów jest pewnym sposobem na uniknięcie otwarcia ust i gardła na tyle szeroko, aby okrzyk strachu mógł się wydostać, a więc wystające mięśnie żuchwy pozornie reprezentują odwagę i siłę. Wściekłość również zostaje zakleszczona w mięśniach żuchwy (…). Zostaliśmy wyćwiczeni do tego, aby używać żuchwy raczej jako żelaznej bramy, która zatrzaskuje się przed napływem emocji, niż jako szeroko otwierających się drzwi, przez które uwolnione emocje mogą wydostać się na wolność.
  • Urazy żuchwy (np. w wyniku wypadku, pobicia).

STAW SKRONIOWO-ŻUCHWOWY JAK LECZYĆ?

W celu diagnozy należy udać się do doświadczonego specjalisty (najlepiej fizjoterapeuty, logopedy lub osteopaty), który na co dzień zajmuje się leczeniem dysfunkcji i zaburzeń w stawie skroniowo-żuchwowym. Terapia jest zwykle prowadzona przez kilku specjalistów i zawiera wszystkie lub wybrane rodzaje postępowania z poniższej listy – w zależności od potrzeb pacjenta:

  • terapia manualna stawu skroniowo-żuchwowego,
  • leczenie stomatologiczne (jeśli to konieczne),
  • szyna relaksacyjna wykonana na indywidualne zamówienie przez stomatologa,
  • samodzielne ćwiczenia zalecone przez fizjoterapeutę lub logopedę, który zajmuje się terapią stawu skroniowo-żuchwowego.

W przypadku bólów, trzasków, przeskakiwania, niesymetrycznej pracy żuchwy zastosowanie takiego kompleksowego leczenia daje niemal natychmiastową poprawę lub całkowitą ulgę (w zmniejszeniu bólu czy przeskakiwania). Jednak leczenie bruksizmu jest zdecydowanie bardziej skomplikowane…

terapia manualna stawu skroniowo żuchwowego

Zdjęcie pokazuje jedną z technik terapii manualnej stawów skroniowo-żuchwowych. To pamiątka ze świetnego szkolenia, które prowadził Rainer Schwarz w 2017 roku w Warszawie.

CO TO JEST BRUKSIZM?

Z ograniczonym ruchem ust podczas mówienia bardzo często idzie w parze bruksizm. Jest to nawykowe, nieświadome zaciskanie zębów oraz zgrzytanie zębami (występujące w dzień lub w nocy). Towarzyszy mu nieprawidłowe ścieranie się zębów i ograniczone otwarcie ust podczas mówienia. Bruksizm stanowi jedną z najczęstszych i najbardziej znaczących nieuświadomionych, nieprawidłowych, utrwalonych czynności narządu żucia. Zgodnie z badaniami występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn.

JAK LECZYĆ BRUKSIZM?

Bruksizm to bardzo często występująca przypadłość, ale czy wiemy jak ją skutecznie leczyć? Według mojej wiedzy – niestety nie. Pod koniec 2017 naukowcy z Uniwersytetu w Sauo Paulo w Brazylii w artykule o bruksizmie napisali[1]:

Chociaż bruksizm jest bardzo częstą chorobą i prawie wszyscy doświadczają okresu zaciskania zębów lub zgrzytania, wiedza na ten temat jest bardzo ograniczona. Eksperci wciąż nie wiedzą, co powoduje chorobę, jak ją zdiagnozować fizycznie lub skutecznie ją leczyć.

We wspomnianym artykule naukowcy podjęli się sprawdzenia skuteczności metod stosowanych w fizjoterapii w leczeniu bruksizmu. Naukowcy uwzględnili 24 badania naukowe poświęcone leczeniu bruksizmu i dokonali ich analizy. Artykuły zostały pogrupowane na 7 kategorii : elektroterapia, terapia poznawczo-behawioralna, ćwiczenia terapeutyczne, akupunktura, świadomość prawidłowej postawy, relaksacja mięśni i masaż. Po wnikliwej analizie badacze doszli do wniosku, że istnieją bardzo niskiej jakości dowody na to, że wymienione metody, rzeczywiście pomagają zmniejszyć objawy bruksizmu.

BRUKSIZM I BOTOKS

Do innych sposobów leczenia bruksizmu zalicza się toksynę botulinową (jad kiełbasiany), stosowanie szyny relaksacyjnej, botoks i leki przeciwdepresyjne. Niestety wymienione metody nie mają długotrwałych skutków w leczeniu bruksizmu. Botoks daje jedynie efekt tymczasowy i powinien być powtórzony po jakimś czasie (zwykle jest to 6 tygodni).

BRUKSIZM SZYNA

Zastosowanie szyny relaksacyjnej, wykonanej na indywidualne zamówienie, jest przydatne do zapobiegania dalszego ścierania się zębów podczas snu, dlatego warto skorzystać z tego rozwiązania. Niestety nie eliminuje skutecznie nieświadomego działania zaciskania, czy zgrzytania zębami.

BRUKSIZM: CIEKAWE ODKRYCIE

Rozciąganie mięśni żucia w przypadku bruksizmu, kiedy nie towarzyszy mu ból, może doprowadzić do pogorszenia – zamiast do poprawy. Tak pokazują wyniki badania przeprowadzonego w Holandii w 2018 roku [2]. Jego celem było określenie skuteczności rozciągania mięśni żucia u pacjentów doświadczających zaciskania zębów i zgrzytania zębami podczas snu. W badaniu wzięły udział dwadzieścia cztery osoby. Badani zostali losowo przydzieleni do grupy interwencyjnej lub kontrolnej. Obu grupom zostały podane zalecenia dotyczące higieny snu, a grupa interwencyjna dodatkowo otrzymała zalecenie wykonywania ćwiczeń rozciągania mięśni żucia przez 10 dni. W rezultacie rozciągnięcie mięśni spowodowało… wzrost epizodów bruksizmu… Naukowcy doszli do wniosku, że rozciąganie mięśni żucia jest nieskuteczne w zmniejszaniu bruksizmu przy braku bólu i / lub dysfunkcji.

CO ROBIĆ, ABY SZERZEJ OTWIERAĆ USTA PODCZAS MÓWIENIA?

Może wystarczy po prostu powiedzieć: „szerzej usta!”? Niestety nie.

Kritin Linklater, specjalistka od emisji głosu wśród aktorów, podkreśla, że nie wystarczy po prostu powiedzieć „otwórz szerzej buzię podczas mówienia”. Wręcz przeciwnie. Takie wskazówki, mogą doprowadzić do efektu odwrotnego od zamierzonego: wypchania żuchwy do przodu i wysiłkowego otwierania ust, co jeszcze bardziej pogorszy sprawę.

Dobrze wiedzieć, że do niekorzystnych ćwiczeń, które mogą wyrządzić więcej szkody niż pożytku zalicza się również: otwieranie ust na 3 palce i utrzymywanie takiej pozycji przez kilka minut, jak również mówienie z korkiem pomiędzy siekaczami.

JAK ROZLUŹNIĆ STAW SKRONIOWO-ŻUCHWOWY PODCZAS MÓWIENIA – ĆWICZENIE

Poniżej przedstawiam jedno z najstarszych ćwiczeń emisji głosu – żucie. Mimo że ma już wiele lat, to nadal korzystają z niego logopedzi i trenerzy głosu na całym świecie. Żucie pomoże rozluźnić wargi i gardło oraz zaktywizuje żuchwę. Warto robić to ćwiczenie codziennie – przynajmniej przez 3-4 minuty.

  1. Żucie. Ćwicz żucie przed lustrem. Otwórz usta przynajmniej na szerokość 2 palców pomiędzy Twoimi zębami. Przesuwaj żuchwę i język z przesadnym ruchem ust – tak jakbyś rzeczywiście coś żuł.
  2. Żucie z dźwiękiem. Dodaj delikatny dźwięk podczas żucia – powstanie niewyraźne “jam jam jam”.
  3. Mówienie słów podczas żucia. Teraz ćwicz mówienie nonsensownych słów podczas żucia: munamonga, kikalmonga, alametrah. Dodaj też własne. Przedłużaj słowa podczas mówienia do momentu aż będą brzmiały prawie jak śpiew. Głos, który będziesz tworzył podczas tego ćwiczenia powinien być bliski naturalnej wysokości dźwięku, którą chcesz osiągnąć.
  4. Liczenie podczas żucia. Teraz licz 1,2,3,4,5 podczas żucia
  5. Przeczytaj zdanie podczas żucia.
  6. Spontaniczna konwersacja podczas żucia. Opowiedz jak zrobić jajecznicę, jak zwykle jeździsz do pracy albo jakie masz plany na weekend – żując.

A czy Ty zmagasz się z tym problemem? Jak sobie z nim radzisz? Podziel się w komentarzu swoimi spostrzeżeniami na ten temat! Dziękuję!

Jeśli ten artykuł był dla Ciebie skuteczny, to udostępnij go na facebooku. Dziękuję!!!

P.S. Skrócone wędzidełko podjęzykowe również może się przyczynić do ograniczonego otwierania ust.

UWAGA!

Jeśli chcesz nauczyć się prostych, skutecznych ćwiczeń głosu, opartych na najnowszych, światowych badaniach, to zapisz się do newslettera. Powiadomię Cię o książce “Głos jak dzwon” oraz 6-tygodniowym kursie zdrowego głosu online w pierwszej kolejności. Jeśli się zapiszesz, to prześlę Ci zasady higieny głosu do druku. Dostaniesz je na maila. :)

Literatura:

1. Amorim C, Espirito Santo A. et all. Effect of Physical Therapy in Bruxism Treatment: A Systematic Review. Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics. 2018.

2. Gouw S, de Wijer A, Kalaykova SI. Masticatory muscle stretching for the management of sleep bruxism: A randomised controlled trial. J Oral Rehabil. 2018;45:770–776.